ඇමෙරිකාව හා ඉරානය අතර ඉරාන න්යෂ්ටික වැඩසටහන සහ එහි ඉහළ ලෙස සාරවත් කළ යුරේනියම් සංචිතය පිළිබඳ ගැටුම තවදුරටත් උණුසුම් වී තිබේ. ඉරානය තම න්යෂ්ටික වැඩසටහන ස්වෛරී අයිතියක් ලෙස ආරක්ෂා කරද්දී, ඇමෙරිකාව එය සම්පූර්ණයෙන්ම නවතා දමා යුරේනියම් භාරදෙන ලෙස බල කරයි.
තාවකාලික සටන් විරාමය අවසන් වීමට ආසන්න වන අතර, මෙම ගැටලුව දෙරට අතර සාකච්ඡා බිඳ වැටීමට ප්රධාන හේතුවක් වී ඇත.
ඉරානය සතුව කොපමණ යුරේනියම් තිබේද?
ඉරානය සතුව 60% දක්වා සාරවත් කළ යුරේනියම් ඇතුළු විශාල විභේදන ද්රව්ය සංචිතයක් පවතින බව වාර්තා වේ. මෙය තවමත් අවි මට්ටමේ නොවුවද, භාවිතා කරන උපකරණ අනුව දින කිහිපයක් තුළ එම මට්ටමට ගෙන යා හැකි බව විශ්ලේෂකයන් පෙන්වා දෙයි.
ඉරානය දිගින් දිගටම පවසන්නේ තම න්යෂ්ටික වැඩසටහන සම්පූර්ණයෙන්ම සාමකාමී සිවිල් අරමුණු සඳහා පමණක් බවයි.
අන්තර්ජාතික පරමාණු ශක්ති ඒජන්සිය (IAEA) 2025 මැයි මාසයේ නිකුත් කළ වාර්තාවට අනුව,
- 60% දක්වා සාරවත් කළ යුරේනියම් කිලෝග්රෑම් 400කට වැඩි ප්රමාණයක්
- 20% දක්වා සාරවත් කළ යුරේනියම් කිලෝග්රෑම් 300කට ආසන්න ප්රමාණයක්
- 5% දක්වා සාරවත් කළ යුරේනියම් ටොන් 5.5ක්
- 2% දක්වා සාරවත් කළ යුරේනියම් ටොන් 2.2ක්
ඉරානය සතුව තිබූ බව විශ්වාස කෙරේ.
මෙම සංචිතය ඇත්තේ කොහේද?
ඉරානයේ සාරවත් කළ යුරේනියම් සංචිතය දැන් කොහේ පවතින්නේද යන්න පිළිබඳ නිශ්චිත ස්වාධීන තක්සේරුවක් නොමැත.
2022 ජුනි මාසයේදී IAEA නිරීක්ෂණ කැමරා ඉරානය විසින් අක්රීය කිරීමෙන් පසු, එම සංචිතය පිළිබඳ “දැනුම් සම්බන්ධතාව” අහිමි වූ බව ඒජන්සිය පිළිගත්තේය. 2025 මැයි වන විට එම හිඩැස නැවත පිරවිය නොහැකි බවද ප්රකාශ විය.
ඇමෙරිකාව පවසන්නේ, ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් “nuclear dust” ලෙස හැඳින්වූ එම ද්රව්ය තවමත් 2025 ජුනි මාසයේ බෝම්බ හෙලූ Fordow, Natanz සහ Isfahan න්යෂ්ටික ස්ථාන යට පවතින බවයි.
ට්රම්ප් එම පහසුකම් “සම්පූර්ණයෙන්ම විනාශ කළා” යැයි ප්රකාශ කළද, පෙන්ටගනයේ ජූලි 2025 තක්සේරුව අනුව ඉරානයේ න්යෂ්ටික වැඩසටහන පසුබැස්සේ වසර දෙකක පමණ කාලයකට පමණි.
ඉරානය යුරේනියම් ගෙන ගියාද?
ප්රංශ පුවත්පතක් වන Le Monde වාර්තා කළේ, 2025 ජුනි ප්රහාරයට පෙර ඉරානය තම ඉහළ සාරවත් කළ යුරේනියම් බොහෝමයක් Isfahan භූගත පහසුකම වෙත ගෙන ගොස් ඇති හැකියාවක් පවතින බවයි.
ජුනි 9 දින ගත් චන්ද්රිකා ඡායාරූපයක, නිල් බහාලුම් 18ක් සහිත විශාල ලොරි රථයක් දැක්වූ අතර, විශේෂඥයන් එය විකිරණශීලී ද්රව්ය ප්රවාහනයට භාවිත කරන බහාලුම් විය හැකි බව පැවසූහ.
එම බහාලුම් තුළ කිලෝග්රෑම් 540ක් දක්වා යුරේනියම් රැගෙන යා හැකි බව සඳහන් විය.
කෙසේ වෙතත්, ඇමෙරිකානු ආරක්ෂක ලේකම් පීට් හෙග්සෙත් ප්රකාශ කළේ, ප්රහාරයට පෙර ඉරානය එම යුරේනියම් ගෙන ගිය බවට බුද්ධි තොරතුරු නොමැති බවයි.
ඇමෙරිකාව හා ඉරානයේ දැඩි ස්ථාවරයන්
වොෂිංටනය ඉල්ලා සිටින්නේ,
- ඉහළ සාරවත් කළ යුරේනියම් සම්පූර්ණයෙන් භාරදීම
- න්යෂ්ටික යටිතල පහසුකම් විනාශ කිරීම
- න්යෂ්ටික වැඩසටහන සදාකාලිකව අත්හැරීම
ය.
ඉරානය එය දැඩිව ප්රතික්ෂේප කරයි.
ඉස්ලාමාබාද්හි පැවති නවතම සාකච්ඡාවලදී, ඇමෙරිකානු උප ජනාධිපති J.D. Vance විසින් වසර 20ක න්යෂ්ටික තහනමක් යෝජනා කළ බව වාර්තා වූවත්, ට්රම්ප් පසුව එය ප්රමාණවත් නොවන බව ප්රකාශ කළේය.
ඉරානය වෙනුවට ඉදිරිපත් කළේ තම ඉහළ සාරවත් කළ යුරේනියම් දුර්වල කිරීමේ යෝජනාවක් සහ වසර 5ක යුරේනියම් සාරවත් කිරීමේ විරාමයකි.
ඉරාන විදේශ අමාත්යාංශ ප්රකාශක එස්මයිල් බගායී සඳහන් කළේ, “අපගේ සාරවත් කළ යුරේනියම් විදේශයකට යැවීම කිසිවිටෙක සාකච්ඡාවේ විකල්පයක් නොවීය” යනුවෙනි.
රුසියාවේ යෝජනාව
රුසියාව මැදපෙරදිග අර්බුදය සමනය කිරීම සඳහා ඉරානයේ සාරවත් කළ යුරේනියම් තම භාරයට ගැනීමට කිහිප වතාවක් යෝජනා කර තිබේ.
ක්රෙම්ලිනයේ ප්රකාශක දිමිත්රි පෙස්කොව් සඳහන් කළේ, මෙම යෝජනාව ඉරානය විසින් පෙරදී පිළිගෙන තිබූ නමුත්, වොෂිංටනය එය දැඩිව ප්රතික්ෂේප කළ බවයි.
රුසියානු රාජ්ය න්යෂ්ටික සමාගම වන Rosatom හි ප්රධානී අලෙක්සි ලිඛාචොව් පවසන්නේ, 2015 දීද ඉරානයේ ඉල්ලීම මත සාරවත් කළ යුරේනියම් රුසියාවට ගෙන ගිය අත්දැකීම තමන් සතුව ඇති බවයි.
JCPOA හෙවත් 2015 ඉරාන න්යෂ්ටික ගිවිසුම යටතේ, ඉරානය අඩු සාරවත් කළ යුරේනියම් ටොන් 11ක් රුසියාවට අපනයනය කර තිබුණි.
කෙසේ වෙතත්, ට්රම්ප්ගේ පළමු ධුර කාලයේදී ඇමෙරිකාව ඒ ගිවිසුමෙන් ඉවත් වීමත් සමඟ එම සැලැස්ම බිඳ වැටුණි.
අවසානයේ
ඉරානයේ යුරේනියම් සංචිතය පිළිබඳ ගැටලුව අද මැදපෙරදිග ආරක්ෂාවට පමණක් නොව, ලෝක බල තුලනයටද අභියෝගයක් වී තිබේ.
එය බෝම්බයකට පෙර ඇති නිහඬතාවක්ද, නැතහොත් නව රාජ්ය තාන්ත්රික ගිවිසුමකට මඟ පෙන්වන අවස්ථාවක්ද යන්න තීරණය වන්නේ ඉදිරි සති කිහිපය තුළය.
